Życiorysy więźniarek obozu Ravensbruck

Wińska Urszula (numer obozowy 7448) urodziła się 1902 roku w Dynowie (obecnie woj. podkarpackie) jako Urszula Wandasiewicz. Nazwisko Wińska przyjęła po mężu, rotmistrzu WP, odbywającym służbę w bocheńskim Baonie Taborów. Po ukończeniu studiów polonistycznych na Uniwersytecie Jagiellońskim, przeniosła się wraz z bratem Leonem do Bochni, gdzie podjęła pracę w Prywatnym Seminarium Żeńskim im.Klementyny Hoffmanowej, a następnie - po jego likwidacji w 1932 roku - w Prywatnym Gimnazjum Żeńskim im.Klementyny Hoffmanowej. Obie szkoły mieściły się w budynku zajmowanym obecnie przez Zespół Szkół Budowlanych i Specjalny Ośrodek Szkolno-Wychowawczy. W obu żeńskich szkołach wykładała język polski, jednak horyzonty jej zainteresowań były o wiele szersze, czego wyrazem było uzyskanie tytułu doktora filozofii UJ. Po ślubie państwo Wińscy zamieszkali przy ul.Gołębiej, w budynku zajmowanym obecnie przez Urząd Skarbowy. Tam ich zastał wybuch wojny. Okupacyjne władze niemieckie zakazały działalności szkół średnich i radykalnie ograniczyły zakres nauczania w szkołach powszechnych, co sporą grupę bocheńskiej młodzieży postawiło wobec niewesołej perspektywy braku możliwości zdobycia jakiegokolwiek wykształcenia i jednocześnie narażało na groźbę wywózki na roboty do Niemiec, a jej nauczycielom groziło widmem ubóstwa i głodu.
     Aby temu zapobiec choć w pewnym stopniu, dr Wińska wraz z dyrektorem liceum prof. P.Galasem, podjęli starania o utworzenie dwuletniej Szkoły Handlowej (tzw. Städtische Handelsschule). Zabiegi te ukończyły się sukcesem i 1 IX 1940 roku nowa szkoła otworzyła swoje podwoje. Jej siedzibą został budynek opróżnionej przez Niemców szkoły powszechnej im.Bł.Kingi, ale wobec ogromnej ciasnoty (oprócz Szkoły Handlowej gnieździły się tam jeszcze cztery inne!) istniała paląca konieczność znalezienia dodatkowych pomieszczeń. Z pomocą pospieszyła dr Wińska, oddając uczniom do dyspozycji pokoje we własnym mieszkaniu. Możliwość legalnego nauczania młodzieży stwarzała szanse na wplatanie w oficjalne programy nauczania także treści surowo przez okupanta zakazanych. Głównie dotyczyło to materiału z zakresu historii i literatury polskiej. Urszula Wińska podjęła to wyzwanie i była jedną z osób najczynniej zaangażowanych w tajne nauczanie. Mało tego - jej mieszkanie konspiratorzy spod znaku Związku Walki Zbrojnej (późniejsza AK) wykorzystywali jako punkt kontaktowy do przechowywania "bibuły" i meldunków wywiadowczych.
Wykrycie przez Niemców konspiracyjnej "meliny" stało się bezpośrednią przyczyną aresztowania ofiarnej nauczycielki w sierpniu 1941 roku i wywiezienia jej do stworzonego specjalnie dla kobiet obozu koncentracyjnego w Ravensbrück.

     Przebywała w nim aż do wyzwolenia w 1945 roku. Straszna obozowa rzeczywistość - sadystyczne znęcanie się strażników nad więźniarkami, przeprowadzanie na nich licznych eksperymentów pseudomedycznych, wreszcie głód i choroby - była wstrząsem dla więźniarki o numerze 7448 - jaki otrzymała Urszula Wińska - i pozostawiły trwały ślad w jej pamięci. Niezgoda na wszechogarniające zło jedne więźniarki pchała w zwątpienie i śmierć samobójczą, innym, niezłomnie wierzącym w szczęśliwe zakończone obozowego koszmaru, dodawała sił do czynnego podtrzymywania u współtowarzyszek niedoli ciągle tlącej się iskierki nadziei. Do tej drugiej kategorii więźniarek zaliczała się niewątpliwie dr Wińska, czego dowodem są jej wiersze, powstałe w kacecie.
Głęboka wiara w ocalenie była jedyną bronią osadzonych w obozie kobiet. Warto zaznaczyć, że z ponad 132 tys. kobiet, wywiezionych do Ravensbrück i jego licznych podobozów z różnych krajów europejskich, nie przeżyło ponad 90 tysięcy!
Urszula Wińska doczekała momentu, gdy 1 maja 1945 roku bramy obozu sforsowały nacierające wojska radzieckie. Nie wróciła jednak do Bochni. Wybrała Sopot, w którym mieszka do dzisiaj. Rzuciła się w wir pracy.

     Obozowe wspomnienia i ból po stracie męża (zaginął podczas wojny) zagłuszała zatraceniem się w pracy dla młodzieży. Nauczała wiele pokoleń absolwentów gdańskich szkół zawodowych, następnie została kierownikiem Zakładu Metodyki Języka Polskiego na Uniwersytecie Gdańskim. Jest autorką m.in. książki "Więzi". Ale największe znaczenie ma dla niej inna pozycja: "Zwyciężyły wartości", poświęcona wspomnieniom obozowym z Ravensbrück. Wspomnieniom własnym, a także 158 innych kobiet, którym dane było wstąpić za życia w odstępy piekielne. 28 listopada 1998 roku za swą niepodległościową działalność, jako nauczycielki tajnych kompletów, została odznaczona Krzyżem Komandorskim Orderu Polonia Restituta.
Dzisiaj sędziwa Jubilatka z powodów zdrowotnych nie opuszcza już mieszkania, ale nadal prowadzi ożywioną korespondencję z towarzyszkami niedoli, zrzeszonymi w Stowarzyszeniu Byłych Więźniarek Obozu w Ravensbrück oraz z, niestety coraz mniej licznymi, bocheńskimi wychowankami. Jedna z nich p.Maria Pukłowa przekazała mi wiele cennych uwag, bez których niemożliwym byłoby powstanie niniejszego artykułu, za co publicznie serdecznie Jej dziękuję. Powszechnie uważa się doc. Wińską za najstarszą z żyjących członkiń antyhitlerowskiej konspiracji na ziemiach polskich. Urszula Wińska zmarła 1 grudnia 2003 roku. Pochowana została na cmentarzu komunalnym w Sopocie w grobowcu rodzinnym.

Dembowska Henryka z domu Sokołowska numer obozowy (...). Urodziła się 22 kwietnia 1893 roku w Brzeźciach nad Pilicą. Nauczycielka historii w szkole. Aresztowana została za udział w ZWZ w Warszawie dnia 15 maja 1941 roku. Przebywała w więzieniu na Pawiaku. Do obozu w Ravensbrück przybyła 23 września 1941 roku z lubelsko-warszawskiego transportu (Sondertransport-transport więźniów z wyrokami kary śmierci). Rozstrzelana została w obozie 25 września 1942 roku.

Dembowska Małgorzata numer obozowy (...). Urodziła się 26 lutego 1922 roku w Warszawie. Tu zdała maturę. Aresztowana razem z matką za działalność w ZWZ w Warszawie. Do obozu w Ravensbrück przybyła 23 września 1941 roku z lubelsko-warszawskiego transportu (Sondertransport-transport więźniów z wyrokami kary śmierci). Rozstrzelana została w obozie 25 września 1942 roku.

Kiedrzyńska Wanda z domu Puzinowska numer obozowy (11402). Urodziła się w w 1901 roku. Przed wojną mieszkała w Warszawie. Z wykształcenia historyk, pracowała w Wojskowym Biurze Historycznym. Gdy wybuchła II wojna światowa aktywnie uczestniczyła w ruchu oporu. Aresztowana została wraz z mężem i osadzona w więzieniu na Pawiaku. Mąż był oficerem wojska polskiego i zginął w KL Auschwitz. Wywieziona została do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück 30 maja 1942 roku. W obozie brała udział w organizowaniu pogadanek dyskusyjnych ideowo-politycznych. Dotyczyły one przyszłości wolnej Polski i konieczności przeprowadzenia reform społecznych. Po wojnie pracowała w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk. Razem z Olgą Dickman założyła Klub Ravensbrück i była jego pierwsza przewodniczącą. Przez wiele lat prowadziła tam bardzo cenną działalność, organizując pomoc dla więźniarek, spotkania i uroczystości rocznicowe. Była przedstawicielką środowiska polskich więźniarek w Międzynarodowym Komitecie Więźniarek Ravensbrück. Reprezentowała Polki na konferencjach i zjazdach. Po wojnie zajęła się gromadzeniem materiału dokumentacyjnego o rożnych aspektach życia w obozie: ciężkiej niewolniczej pracy, działalności konspiracyjnej i kulturalnej więźniarek. Zgromadziła tez dokumentacje o okrucieństwie eksperymentów medycznych dokonanych na 74 Polkach. Jeździła do Ravensbrück zbierając dokumentację. Uzupełniła ocalałe w szwalni obozowej i wywiezione przez więźniarki listy transportów więźniarek. Zbierając zeznania byłych więźniarek uzupełniała listy imienne. Pomagały jej w tym siostry Panak- szczególnie Felicja. Praca historyczna “Ravensbruck” była tematem rozprawy doktorskiej pani Wandy Kiedrzyńskiej. Wydała szereg publikacji dotyczących obozu w Ravensbrück. Zmarła w kwietniu 1985 roku w Warszawie. Pochowana została w grobie rodzinnym na Starych Powązkach.

Pociłowska-Kann Zofia (numer obozowy 7925) urodziła się 3 marca 1920 r. w Charkowie. Pod koniec 1920 roku rodzinie Pociłowskich udało się wrócić do Polski. Po ukończeniu w Warszawie gimnazjum i maturze rozpoczęła studia polonistyczne na Uniwersytecie Warszawskim. W styczniu 1940 złożyła przysięgę i wstąpiła do Związku Walki Zbrojnej. Była kurierką w Warszawie, a później jej praca konspiracyjna obejmowała teren wschodniej Generalnej Guberni: Lublin, Zamość, Nakło, Siedlce. Aresztowana dnia 19 marca 1941 roku przez lubelskie gestapo w Ursusie, w domu swoich rodziców na ulicy Konopnickiej 14, została osadzona w więzieniu "Pod Zegarem" następnie na Pawiaku i w Lublinie w więzieniu na Zamku. Do obozu w Ravensbrück przybyła 23 września 1941 roku z lubelskiego transportu (Sondertransport-transport więźniów z wyrokami kary śmierci). W obozie pisała wiersze, rysowała portrety współwięźniarek, rzeźbiła małe figurki ze szczoteczek do zębów. Zofia Pociłowska zrobiła z trzonków od szczoteczek do zębów około 1000 medalioników, na których rzeźbiła motywy o tematyce religijnej, mitologicznej itp. Służyły one jako talizmany. Zofię Pociłowską ewakuowano z obozu w kwietniu 1945 r. w ostatniej grupie, wraz z ciężko chorymi. Podczas bombardowań na drodze zginęła torba z jej całą twórczością obozową. Po wojnie, w 1954 roku, ukończyła studia w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie na wydziale rzeźby, u prof. T.Bayera i M.Wnuka. Uprawia rzeźbę kameralną, monumentalną, portrety. Pracuje w drewnie, ceramice, kamieniu. Ważniejsze realizacje: pomnik Walki i Męczeństwa w Muzeum Więzienia "Ravensbrück", w Magdalence, Inowrocławiu, Włodawie. W 1965 r. wykonała pomnik ku czci ofiar ofiar Pawiaka w Warszawie, znajdujący się na terenie więzienia. Mieszka i pracuje w Warszawie.

Nider-Dickman Olga (numer obozowy 7793) urodziła się w 1914 roku w Mikulnicach koło Tarnopola. Kształciła się we Lwowie i tam spędziła młodość. Wybuch II wojny światowej zastał ją w Warszawie. Zgłosiła się do pracy w strukturach ZWZ. W 1941 roku została aresztowana z grupą konspiratorów i osadzona na Pawiaku w izolatce. Transportem 23 września 1941 roku wywieziono ją wraz z matką i siostrą do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Obozowa komórka konspiracyjna wytypowała ją na sztubowa, a następnie na blokową. Poczucie sprawiedliwości, odwaga, dobroć i szlachetność zyskały jej uznanie współwięźniarek. Zdolności organizacyjne i znajomość niemieckiego wykorzystywała do ratowania najsłabszych więźniarek. Nie sposób wyliczyć ile kobiet z Ravensbrück zawdzięcza jej życie. Wśród uratowanych znalazły się "króliki doświadczalne", dla których była więcej niż opiekunką i siostrą – najtroskliwszą matką. Za czynną postawę w obronie pokrzywdzonych wtrącono ja do bunkra, a potem skierowano do pracy w fabryce amunicji. Po wojnie Olga Dickman z Wandą Kiedrzyńską zorganizowała klub Ravensbrück w Warszawie. Podjęła tez idee pojednania polsko-niemieckiego nawiązując kontakt ze Stowarzyszeniem im. Maksymiliana Kolbego. Inicjatywą Olgi Dickman było zorganizowanie na terenie byłego obozu w Ravensbrück Izby Pamięci polskich więźniarek w celi-bunkrze (osobiście, tuz po wojnie czyściła cele, teren pod murem, wynosiła cegły i kamienie). Była zaangażowana w ufundowanie tablicy pamiątkowej , którą Ojciec Święty poświęcił w katedrze św. Jadwigi w Berlinie w czerwcu 1996r. Niestety Olga Dickman już tego nie doczekała. Zmarła 12 lipca 1996 roku.

Brzosko-Mędryk Danuta (numer obozowy 36342) urodziła się w Pułtusku w rodzinie inteligenckiej. W chwili wybuchu wojny była uczennicą Liceum im. Królowej Jadwigi w Warszawie. Po 1939 r. kontynuowała naukę na tajnych kompletach działając jednocześnie w podziemnym harcerstwie i ZWZ. W 1940 r. została aresztowana wraz z koleżankami i nauczycielkami i osadzona na Pawiaku, gdzie tajną zdała maturę. Po kilku tygodniach ją zwolniono, jednak 15 sierpnia 1942 r. została ponownie aresztowana i wywieziona do obozu na Majdanku, gdzie przebywała 15 miesięcy (numer obozowy 4550). Była pierwszą spikerką słynnego „Radia Majdanek”. W czasie ewakuacji obozu, 19 kwietnia 1944 r., została wywieziona do Ravensbrück, a stamtąd do komanda Lipsk obozu Buchenwald (nr 3050). Po wyzwoleniu, po półtorarocznej kuracji, zaczęła studiować stomatologię na Akademii Medycznej w Łodzi. Po studiach podjęła pracę w wyuczonym zawodzie, pisząc jednocześnie książki poświęcone tematyce wojennej i obozowej (m.in. „Niebo bez ptaków”, „Matylda”, „Powiedz mojej córce”, "Mury w Ravensbrück"). Jest również autorką kilku scenariuszy filmowych (np. „Procesy”, „List gończy”). Jest członkiem Związku Literatów Polskich. Cały czas bierze udział w sympozjach i spotkaniach. Za swoje zasługi była wielokrotnie odznaczana, w tym Krzyżem Komandorskim, Krzyżem Oficerskim i Krzyżem Kawalerskim OOP. Mieszka z mężem w Warszawie.

Berezowska Maja, właściwie Maria Berezowska (numer obozowy 11197) urodziła się 13 kwietnia 1898 roku w Baranowiczach, polska malarka, scenograf. W dwudziestoleciu międzywojennym zdobyła sławę jako autorka grafik, a przede wszystkim ilustracji w różnych czasopismach (Cyrulik Warszawski, Szpilki). 1933-1936 przebywała w Paryżu, gdzie odnosiła sukcesy jako rysowniczka i karykaturzystka w pismach: Le Figaro, Ici Paris, Le Rire. W 1935 roku "Ici Paris" umieściło 11 rysunków Berezowskiej ilustrujących opowiadanie o Hitlerze, pt. "Les amours de süsse Adolf" ("Miłostki słodkiego Adolfa"). Berezowska sama je określiła jako "bardzo ostre, ośmieszające, wściekłe". Zostały one opublikowane w okresie, gdy Hitler był już u władzy. Francuska policja kryminalna pod naciskiem ambasady niemieckiej w Paryżu wytoczyła Mai Berezowskiej proces, który malarka wygrała. Rysunki o Hitlerze zakupił ówczesny premier francuski, Albert Sarraut. W 1936 roku Berezowska powróciła do Polski. 29 stycznia 1942 roku została aresztowana na skutek donosu do gestapo o narysowanych przed wojną karykaturach Hitlera. Osadzona na Pawiaku, a od 31 maja 1942 w obozie Ravensbrück; pracowała w artystycznym warsztacie obozowym(Kunstgewerbe), gdzie zajmowała się nadal twórczością plastyczną, m.in. projektując lalki do szopki wystawianej w obozie, wykonując techniką akwarelową portreciki współwięźniarek. Maja Berezowska nigdy nie pokazywała okrutnej strony obozu. Koncentrowała się na portretach młodych i pięknych więźniarkach i oczywiście są one przedstawione "upiększone" - okrągłe buzie, zadbane stroje, ładne włosy i gdyby nie strój to trudno zgadnąć, że to portret więźniarki. Portreciki te, świadomie upiększające, były przeznaczone do nielegalnej wysyłki do rodzin. Maja Berezowska została zabrana 26 kwietnia 1945 roku przez Czerwony Krzyż do Sztokholmu; miała wystawy w Szwecji i Danii. Jej obrazy zostały zakupione do muzeów, zbiorów prywatnych. M.in. zakupił je również król Szwecji, Gustaw Adolf. W 1946 powróciła do Warszawy. Po wojnie pracowała w "Szpilkach" i "Przekroju". Uprawiała malarstwo, rysunek, scenografię. Zmarła 31 maja 1978 r. Jej grób znajduje się po prawej stronie głównej alei na Wojskowych Powązkach w Warszawie.

Bortnowska Maria (numer obozowy 20520) ur.1894, zmarła w 1972 r. Szwagierka generała Władysława Bortnowskiego. W czasie wojny kierowała w Warszawie Biurem Informacyjnym Polskiego Czerwonego Krzyża. Aresztowana przez gestapo 23 października 1942, dnia 23 czerwca 1943 wywieziona z Pawiaka do więzienia w Berlinie na Alexanderplatz, w sierpniu 1943 została przeniesiona do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück (opuściła go z ostatnim transportem Polek w lipcu 1945 r.). 4 marca 1947 r. została aresztowana przez władze komumistyczne w Warszawie pod zarzutem współpracy z Niemcami. Skazano ją na trzy lata więzienia, ale w wyniku interwencji współwięźniarek z Ravensbrück zwolniona 5 czerwca 1948 r. Po 1956 roku okazało się, że cały proces miał podłoże zupełnie nie związane z pobytem Bortnowskiej w obozie i została zrehabilitowana. Prawdziwym powodem procesu był fakt, iż Bortnowska w czasie wojny aktywnie zbierała dane o sowieckim wykonawstwie zbrodni w Katyniu i przekazywała je przez AK do władz polskich. Po interwencjach byłych więźniarek 5 czerwca 1948 została zwolniona z więzienia.

Demidecka-Demidowicz Hanna z Niewiadomskich (numer obozowy 7566) urodziła się 14 marca 1901 roku w Warszawie. Córka malarza i historyka sztuki profesora Eligiusza Niewiadomskiego i Natalii de Tilly. Zaręczona z Aleksandrem (Olkiem) Demideckim- Demidowiczem jeszcze przed zabójstwem prezydenta Narutowicza przez jej ojca Eligiusza Niewiadomskiego, wyszła za mąż w 1923/24 r., już po straceniu ojca. Uchodzili za jedną z najpiękniejszych par w Warszawie. Aresztowana przez Niemców prawdopodobnie na początku 1941 r. przypuszczalnie w związku z aresztowaniem przez Gestapo Stanisława Piaseckiego i jego żony Ireny. Była więźniem Gestapo na Pawiaku (na oddziale kobiecym, zwanym potocznie "Serbią") i wywieziona została "Sondertransportem" z Pawiaka, dnia 23 września 1941 r. do kobiecego obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Według listu pani Wojciechy Zeiske : "...Anna (Hania) Demidecka najchętniej starała się pracować ciężko fizycznie..., w wyjazdowych "kolumnach" na zewnątrz obozu, w robotach rolnych, leśnych, przeładunkowych, itp., unikając jakże ciężkiej i szkodliwej 12 godz. pracy na zmiany dzień, noc, w dusznych, cuchnących warsztatach obozowych. Praca na powietrzu......hartowała fizycznie i nie łamała psychicznie , choć dozorczynie z pejczami i psami pilnowały. Miała, mimo bardzo ciężkiej pracy i panującego ciągle głodu cerę zdrową, ogorzałą, co przy jej pięknych włosach, było miłym widokiem." Według pani Zeiske, Anna (Hania) Demidecka została w końcowym okresie istnienie obozu przeniesiona do jednego jego z zewnętrznych podobozów (Aussenanlager) , tzw. "komando", w miasteczku Neubrandenburg -ok. 170 km na północ od Berlina, gdzie więźniarki pracowały dla potrzeb wojennych w lotniczych warsztatach mechanicznych podległych Reichsluftfahrtministerium, czyli Hermanowi Göringowi. Po wyzwoleniu obozu powróciła do Warszawy. Jesienią 1947 roku przeniosła się do Szczecina, gdzie przygotowywała się do ucieczki na Zachód. Na przełomie października i listopada 1947 roku przedostała się na fałszywych dokumentach (załatwionych chyba przez męża, zapewne francuskich), wystawionych na nazwisko Alexandre ze Szczecina do męża w Paryżu, a potem razem z nim do Szwajcarii. W połowie 1949 r. przenieśli się do Londynu. Hania zmarła 27 października 1957 roku na raka wątroby w londyńskim szpitalu. Przed śmiercią zgłosił się do niej pewien Polak, szewc z zawodu, który chciał opłacić jej podróż do Lourdes w nadziei Jej uzdrowienia. Motyw - był on członkiem plutonu egzekucyjnego, który rozstrzelał w cytadeli jej ojca, skazańca Eligiusza Niewiadomskiego w 1923 roku.

Domke-Gondowicz Łucja (numer obozowy 7083) urodziła się 31 października 1912 roku w Bydgoszczy. Żona oficera Wojska Polskiego. Aresztowana 6 maja 1941 roku w Bydgoszczy. Od 6 września 1941 roku w KL Ravensbrück. Przez pierwsze 6 tygodni pracowała "w polu przy kartoflach". Ze względu na znajomość języka niemieckiego nadzorczyni Langefeld zaproponowała jej pracę w Biurze Pracy tzw. "Fürsorge". Obóz opuściła 24 kwietnia 1945 roku w ramach akcji hrabiego Folke Bernadotte. 2 maja 1945 roku znalazła się w Szwecji. W 1946 roku powróciła do Polski.

Dzieduszycka Maria “Myszka” (numer obozowy 47588) urodziła 27 lica 1913 roku w Jaśle. Była jedną z trzech córek Marii i Zdzisława Kosteckich. Myszka studiowała polonistykę na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie, tam w 1936 wyszła za mąż za Wojciecha Dzieduszyckiego. Wkrótce urodziła syna Antoniego. Myszka była delikatna i wątłego zdrowia, pomimo tego uwielbiała sporty, była świetną pływaczką i bardzo utalentowaną narciarką. Z sukcesami startowała w międzynarodowych zawodach (m.in. w Akademickich Mistrzostwach Świata w Zell Am See w 1937r).
W 1940 Myszka z mężem, synkiem i częścią rodziny przedostała się do Krakowa. W Krakowie we wrześniu 1941 mąż Myszki, Wojciech Dzieduszycki został aresztowany za współpracę ze Związkiem Walki Zbrojnej. Przez blisko rok był w więzieniu gestapo “Montelupich” w Krakowie, po czym został wywieziony do obozu pracy Zwangsabeitlager SS Heidelager w Pustkowiu koło Rzeszowa. W lipcu 1943 został, staraniem rodziny i przyjaciół, wykupiony z obozu i wrócił do rodziny, do Krakowa. W maju 1944 Myszka i Tunio zgodzili się pośredniczyć w przechowaniu broni dla Armii Krajowej. 27 maja Myszka ukryła broń w swoim mieszkaniu. Jak się okazało człowiek, który dostarczył broń był konfidentem. Dzieduszyccy zostali aresztowani wraz z rodziną i znajomymi podejrzanymi o współpracę z AK. W sumie aresztowanych było 12 osób. Zabrano ich do więzienia gestapo przy ul. Pomorskiej, a potem przy ul. Montelupich w Krakowie. Jedna z tych osób - Tadeusz Świątek - został publicznie rozstrzelany. Należy wspomnieć, że Gestapo nie znalazło dowodu przestępstwa, czyli schowanej broni. Znaleźli ją dopiero malarze przy renowacji mieszkania w 1947 roku! Prawdopodobnie aresztowanie było wynikiem wsypy płk. J. Spychalskiego, pseudonim “Lutego”, komendanta Okręgu AK Kraków oraz z przejęciem przez gestapo Archiwum Komendy Okręgu Kraków. Po paru tygodniach aresztu część uwięzionych zwolniono, a czworo czyli Myszka, jej mąż Wojciech, młodsza siostra Myszki, Irena i jej mąż Roman Włodek zostali wywiezieni do obozów niemieckich. Tunio i Roman zostali wywieziony transportem z Montelupich 9 września 1944 do KZ Gross Rosen (w marcu 1945r przetransportowany do KZ Leitmeritz (Litomierzyce) Nebenlangen KZ Flossenburg, gdzie Tunio do wyzwolenia obozu pracował przy produkcji części do V2). Myszka i Irena zostały wywiezione jako więźniarki polityczne do obozu w Ravensbrűck 30 lipca 1944 roku. Podczas transportu do obozu, który trwał parę dni Irena, która była w piątym miesiącu ciąży straciła dziecko. Dnia 31 sierpnia 1944 siostry przewieziono do obozu w Buchenwald (numer Myszki 32299). Tam obie pracowały w Magdeburgu jako przymusowe robotnice i więźniarki KZ Buchenwald w fabryce produkcji amunicji firmy POLTE (numer 40.104). Myszka z powodu choroby płuc była uznana za niezdolną do pracy i 9 stycznia 1945 i została wywieziona wraz z transportem 25 innych kobiet chorych na gruźlicę do Bergen Belsen. Z listu Ireny z Buchenwaldu do rodziców wynika, że łudziła się, że w Bergen Belsen jest sanatorium dla chorych na gruźlicę i że będzie miała tam dobrą opiekę zdrowotną. Myszka zmarła na gruźlicę w szpitalu obozu DP, już po wyzwoleniu obozu, dnia 9 czerwca 1945. Przy śmierci Myszki był ksiądz katolicki Władysław Korpikiewicz, któremu Myszka będąca świadoma nadchodzącej śmierci podyktowała pożegnalny list do męża, syna Antoniego i swoich rodziców, który rodzina otrzymała wiele lat później. Po jej śmierci ksiądz i współwięźniowie pochowali Myszkę w trumnie zbitej z drzwi szafy na cmentarzu DP. Pod koniec czerwca 1945 dotarła do Bergen Belsen siostra Myszki, Irena i odnalazła grób Myszki.

Włodek Irena z domu Kostecka (numer obozowy 47783) urodziła się 21 września 1914 roku w Jaśle. Młodsza siostra Marii “Myszki” Dzieduszyckiej ( patrz życiorys Myszki). Do 1939 mieszkała i kształciła się we Lwowie. Po wkroczeniu armii radzieckiej uciekła wraz z rodzicami i rodziną siostry do Krakowa, gdzie razem zamieszkali przy ul. Zyblikiewicza 5. Została aresztowana 27 maja 1944 r. wraz z 11 krewnymi i znajomymi. Wśród nich byli rodzice Ireny i Marii, Maria i Kazimierz Kosteccy, mąż Ireny Roman Włodek, Maria z mężem Wojciechem, oraz znajoma rodzina Świątków, która czynnie współpracowała z AK. Aresztowanie było wynikiem prowokacji konfidenta, który namówił Marię do przechowania broni dla AK. Aresztowanie miało prawdopodobnie związek z wcześniejszą wsypą płk. Spychalskiego, pseudonim "Luty". Aresztowni byli wiezieni przez gestapo na "Montelupich" w Krakowie. Wszyscy byli wożeni na przesłuchania do siedziby gestapo na ul. Pomorskiej w Krakowie. Podpisy Ireny nadal znajdują się na ścianach celi numer 2. Irena wraz z siostrą Marią z więzienia na Montelupich, 30 lipca 1944 została przywieziona jako więźniarka polityczna do obozu w Ravensbrűck, (numer obozowy 47783), następnie dnia 31 sierpnia 1944 do obozu w Buchenwald, (numer 33716). Pracowała w Magdeburgu jako przymusowy robotnik i więzień KZ Buchenwald w fabryce produkcji amunicji firmy POLTE. Po wyzwoleniu pojechała do obozu DP-sów w Bergen Belsen w poszukiwaniu siostry, która zmarła wcześniej, 9 czerwca 1945 roku. Irena w obozie DP-sów została przez kilka miesięcy, pracując w miejscowej bibliotece. W sąsiednim miasteczku Celle odnalazła swojego męża Romana Włodka, który po więzieniu na Montelupich został przewieziony do obozu Gross Rosen, skąd w marszu śmerci doszedł do Bergen Belsen. Irena wróciła do Polski, skończyła studia teatralne i pracowała jako aktorka we Wrocławiu. Zmarła 1.kwietnia.1997 roku w Zabrzu. W roku 2011 Irena została wybrana na patronkę Muzeum na ul.Pomorskiej, oddziału Muzeum Historycznego Miasta Krakowa.

Golczowa Halina, (numer obozowy 7591)aresztowana w Warszawie i wywieziona z Pawiaka 23 września 1941 roku do Ravensbrück. W obozie pisała wiersze liryczne, a dużą popularnością cieszyły się jej wiersze które odtwarzały trafnie nastroje panujące w obozie: tęsknotę do bliskich, nadzieję rychłego powrotu do kraju itp. Trafiały one do wszystkich, podczas gdy poezja Chrostowskiej czy Górskiej była trudniejsza. W lipcu 1943 roku została wysłana do komanda fabrycznego w Neunbrandenburgu, gdzie pracowała w fabryce części samolotowych. Po powrocie do kraju pisała wiersze dla dzieci.

Górska-Romanowiczowa Zofia (numer obozowy...) urodziła się 19 października 1921 roku w Radomiu. Córka Zygmunta Górskiego i Marianny ze Stolińskich. Aresztowana w Radomiu za udział w ZWZ/AK, w 1941 roku osadzona została w więzieniu kieleckim, a następnie pińczowskim. Wiosną 1942 roku wywieziona została do Ravensbrück. Po wojnie ukończyła romanistykę w Sorbonie i pozostała w Paryżu. Wiersze zaczęła pisać w więzieniu. Wiele jej wierszy drukowano w czasopismach emigracyjnych i jednodniówkach krajowych. W 1958 roku ukazała się jej powieść pt. "Baśka i Barbara". Współpracowała z "Kulturą" w latach powojennych. Przebywała we Włoszech i Francji. W 1964 otrzymała Nagrodę Fundacji im. Kościelskich. Znalazła się wśród intelektualistów, którzy w styczniu 1976 podpisali deklarację solidarnościową List 59. Jej mężem jest Kazimierz Romanowicz księgarz, wydawca, z którym w latach 1946-1996 współtworzyła księgarnię i wydawnictwo "Libella", oraz Galerię Lambert, mieszczące się na paryskiej Wyspie św. Ludwika - jeden z ważniejszych ośrodków emigracji polskiej na obczyźnie po II wojnie światowej. Należy do Związku Pisarzy Polskich na Obczyźnie. Zmarła 28 marca 2010 roku w Domu Spokojnej Starości Polskiego Funduszu Humanitarnego w Lailly-en-Val, gdzie spędziła ostatnie lata życia. Spoczęła 6 kwietnia 2010 r. na cmentarzu wiejskim w pobliżu swojego dawnego letniego domu w Jours, w Burgundii.*www.wikipedia.pl

Hiszpańska-Neumann Maria (numer obozowy 10219) urodziła się 28 października 1917 roku w Warszawie. Córka Stanisława i Zofii Hiszpańskiej. Maturę zdała w 1935 roku i rozpoczęła studia na Wydziale Grafiki warszawskiej Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, u prof K. Tiche'ego, E Czerwińskiego, St. Ostoja-Chrostowskiego i W. Waśkowskiego. Po wybuchu wojny 1939 r. od razu przystąpiła do konspiracji. Ojciec Marii Hiszpańskiej zginął podczas bombardowania 25 września 1939 roku. Starszy brat, Stanisław, trafił do niewoli w oflagu, a Zdzisław, najstarszy, zaś przez Węgry i Rumunię dostał się na Bliski Wschód i brał udział w walkach w Afryce Północnej. Maria wraz z grupką przyjaciół prędko zaczęła szukać kontaktu z konspiracją. Trafiła do ZWZ, zajmowała się kolportażem nielegalnej prasy. 19 kwietnia 1941 roku poszła odwiedzić swą przyjaciółkę i została aresztowana: w mieszkaniu był „kocioł" związany z najściem gestapo na ojca Haliny, prof. Siemieńskiego. Przy Marii znaleziono „bibułę" - na szczęście ostatni egzemplarz - ale już to wystarczyło, by ją aresztować. Została wysłana do więzienia w Radomiu, następnie w Pińczowie, a stamtąd - do obozu koncentracyjnego Ravensbrűck, dokąd trafiła 10 kwietnia 1942 roku. Współwięźniarki nazywały ją "Myszką". Maria brała też udział w obozowym tajnym nauczaniu, wygłaszała pogadanki z dziedziny historii sztuki. Pracowała w ciężkich komandach pracy m.in. woziła w taczkach w bardo szybkim tempie i bez potrzeby piasek z jednego miejsca na drugie. W tym czasie została przydzielona do bloku , w którym mieszkały Niemki, kryminalistki i prostytutki. Ciężkie warunki spowodowały, że artystka była już na granicy wyczerpania fizycznego i załamania psychicznego. Uratowały ją rysunki, które robiła od początku pobytu w obozie. Funkcyjna Niemka Maria Fischer, zobaczywszy jej rysunki powiedziała zachwycona: "Ty jesteś polską Käthe Kollowitz"( Käthe Kollowitz 1867-1945 przedstawicielka niemieckiego ekspresjonizmu, tematy jej prac dotyczą głównie spraw społecznych, życia ubogich i prostych ludzi), pytając jednocześnie czy ma jakieś życzenie. Maria Hiszpańska miała jedno-znaleźć się w polskim bloku. Została do niego przeniesiona. Od lata do końca grudnia Hiszpańska pracowała w polu, następnie w zakładach futrzarskich. Na wiosnę 1943 r. na krótko została umieszczona w Kunstgewerbe, gdzie plotła warkocze ze słomy, i znów powróciła do komanda futrzarskiego. Pracowała tam przez wiele miesięcy, na zmianę w dzień i w nocy. Z powodu choroby przez kilka dni nie stawiała się do pracy, co było niedopuszczalne. Złapano ją i wyznaczono do pracy w fabryce zbrojeniowej w Neubrandenburgu, około 100 km od Berlina. W kwietniu 1945 roku rozpoczęła się ewakuacja tej fabryki i Niemcy pognali więźniów na zachód w tzw. "marszach śmierci". Maria Hiszpańska uciekła z transportu z kilkoma więźniarkami i wędrowała po lasach do momentu wyswobodzenia przez Armię Sowiecką. W Ravensbrück Maria Hiszpańska zrobiła około 400 rysunków. Niestety tylko część z nich zachowała się do dziś. Jej rysunki są dokumentem pokazującym codzienne życie obozowe z całą jego beznadziejnością. Jej rysunki są dokumentem. Latem 1945 roku Maria Hiszpańska powróciła do Warszawy i została członkiem ZPAP. Pierwszymi jej pracami były projekty kartek żywnościowych i projekty herbów miast. Nocami rysowała sceny z obozu: "Musiałam je robić -mówiła- inaczej bym się udusiła, były to wymioty psychiczne" Rysunki te znajdują się w muzeum w Ravensbrück i w zbiorach klubu byłych więźniarek. Robiła ilustracje do wydawnictw "Wiedzy", zilustrowała bardzo dużo książek, m.in. Pieśń o Rolandzie, Wielki testament Vilona, projektowała okładki, ekslibrysy. W latach 50-tych współpracowała z "Tygodnikiem Powszechnym". W 1961 roku książka Tristan i Izolda, z jej drzeworytami, wydana w Berlinie wschodnim w "Verlag der Nation", otrzymała nagrodę jako najpiękniejsza książka roku. Prace swoje sygnowała rysunkiem myszki. Maria Hiszpańska zmarła 12 stycznia 1980 roku w Warszawie.

Iwanicka Zofia aresztowana w lutym 1944 roku w Warszawie. Przed wojną drukowała wiersze dla dzieci. Z Pawiaka 23 kwietnia 1944 roku wywieziona do FKL Ravensbrűck. Jej wiersze obozowe były drukowane w "Horyzontach"-czasopiśmie polskim wychodzącym podczas wojny w Szwajcarii.

Janowska Maria z domu Góralska (numer obozowy 3390) urodziła się 24 listopada 1891 roku w Dziarnowie w powiecie inowrocławskim. Aresztowana 16 stycznia 1940 roku w Poznaniu wraz z całą 5-osobową rodziną, mężem, synem, córkami Urszulą i Janiną. Była więziona w Forcie VII. Do Ravensbrück została przywieziona 25 kwietnia 1940 roku. Zmarła w Ravensbrück 16 listopada 1941 roku.

Lewandowska-Szymańska Czesława (numer obozowy 75919) urodziła się 14 lutego 1923 roku w Toruniu. Szkołę podstawową zaczęła w Toruniu, a ukończyła w Korczewie nad Bugiem, następnie gimnazjum w Drohiczynie. Aresztowana wraz z ojcem dowódcą AK na okręg siedlecki. Do Ravensbrück trafiła 8 października 1944 roku, po Powstaniu Warszawskim-Sondrtransport Nr 105. W Ravensbrück przebywała w baraku numer 27. Po wyzwoleniu obozu powróciła do Polski, do swojego domu rodzinnego w Toruniu. 6 kwietnia 1946 roku wyszła za mąż za Klemensa Lewandowskiego. Pracowała w ZBOWiD. Jest wiceprezesem Polskiego Związku Byłych Więźniów Politycznych Hitlerowskich Więzień i Obozów Koncentracyjnych w Toruniu. Odznaczona Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Złotym Krzyżem Zasługi, Krzyżem Oświęcimskim, Medalem Zasługi za pracę w Organizacji Więźniów Obozów Koncentracyjnych.

Karpińska Zofia przywieziona do FKL Ravensbrűck z Majdanka. Aresztowana za pracę w PPR. Dwa wiersze napisała na Majdanku jako słowa do melodii: piosenki żołnierskiej i piosenki ludowej.

Kociubska Maria aresztowana w Warszawie 30 lipca 1941 roku. Wysłana z Pawiaka 23 września 1941 roku do FKL Ravensbrűck. Jesienią 1943 roku wywieziona do Majdanka, następnie do Oświęcimia, gdzie przeszła ciężki tyfus. Po powrocie do FKL Ravensbrűck, w zimie 1944 roku, zmarła z wycieńczenia.

Kocwa Eugenia (numer obozowy 7401) urodziła się 11 listopada 1907 roku w Krakowie w środowisku inteligencji. Ukończyła średnią szkołę handlową i pracowała jako korespondentka w różnych przedsiębiorstwach. Później była stenografistką w Sejmie RP i w agencji prasowej Express. W 1941, w związku z działalnością w ruchu oporu, została aresztowana w Krakowie i po pobycie w więzieniu na Montelupich wywieziona do Ravensbruck, skąd uciekła w końcu 1944 roku ukrywając się do końca okupacji. Ucieczkę przygotowała najzupełniej sama, nie wtajemniczając w swoje zamiary nikogo. Uciekła z kolumny leśnej Fort Neues Gut w czasie przerwy obiadowej. Jak podaje Maria Liberakowa, drużynowa kolumny leśnej, po zameldowaniu dozorczyni o braku jednej więźniarki przyjechała na miejsce główna dozorczyni z SS-manem, kierownikiem psiarni. Przeprowadzono dokładną rewizję w szopie, gdzie więźniarki spędzały przerwę obiadową. Na szczęście nic podejrzanego nie znaleziono, a mogła być większa wsypa, gdyż kolumna ta przechowywała różne nielegalne materiały, wśród nich dotyczące operowanych doświadczalnie. Materiały te zdołano szczęśliwie na czas usunąć. Po odstawieniu kolumny do obozu drużynową skierowano do bunkra, a kolumnę na 3 tygodnie do bloku karnego. Po wyzwoleniu Eugenia Kocwa poświęciła się głównie pracy publicystycznej i literackiej. Zmarła 25 listopada 1963 roku w Szklarskiej Porębie.

Krahelska Halina wł. Helena Maria Krahelska z domu Śleszyńska ur. 12 czerwca 1892 w Odessie. Pierwsza inspektorka pracy w Polsce, lewicowa działaczka społeczna i pisarka okresu międzywojennego. W czasie okupacji pracowała w Biurze Historycznym i Biurze Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ/AK przy zbieraniu i opracowywaniu materiałów dotyczących zbrodni niemieckich w Polsce. 13 października 1941 uległa ciężkiemu wypadkowi, została potrącona przez samochód wojskowy i straciła nogę. Niosła wtedy ważne meldunki i mimo cierpienia udało jej się przekazać je w odpowiednie ręce unikając dekonspiracji. W uznaniu tego czynu odznaczono ją Krzyżem Walecznych. Aresztowana przez Gestapo 15 lipca 1944 roku, została przewieziona do Radomia, a następnie do FKL Ravensbrück. Zmarła w obozie Ravensbrück 17 kwietnia 1945 roku na skutek biegunki głodowej (Durchfall) i ogólnego wycieńczenia organizmu.

Krasicka Jadwiga, dr filologii nauczycielka i dyrektorka prywatnego katolickiego gimnazjum żeńskiego i liceum Heleny Miklaszewskiej w Łodzi. Przed wojną działała aktywnie w Polskim Towarzystwie Historycznym Oddział w Łodzi. Aresztowana w Warszawie za pracę w ZWZ(Biuro Studiów). Więziona na Pawiaku. 5/6 lipca 1944 roku wywieziona do FKL Ravensbrück. W obozie pisała wiersze. Zmarła w szpitalu obozowym zaraziwszy się tyfusem przy pielęgnowaniu chorych.

Kurowska Helena z domu Kiełbasa (numer obozowy 37500) urodziła się w Brzozowie 10 czerwca 1910 roku. Podczas wojny mieszkała w Gąbinie, gdzie została aresztowana i zesłana do Ravensbrück dnia 28 kwietnia 1944 roku. Mąż Heleny został rozstrzelany za posiadanie broni.* jak na razie to tylko tyle ustaliłem dzięki wnuczce pani Marioli Marjan

Kubisiak Katarzyna (numer obozowy 7666) urodziła się 1 października 1897 w Strzyżewie Kościelnym. Z domu Ciesielska. 4 lutego 1923 roku poślubiła Michała Kubisiaka. Do marca 1938 roku mieszkała w Gnieźnie przy ulicy
Błogosławionej Jolenty.Od 1marca 1938 roku mieszkała w Chełmie Lubelskim ul. Nadrzeczna 20. Aresztowana w październiku 1940 roku. Jej mąż, Michał, był członkiem KOP, zadenuncjowany przez niejakiego Gruszeckiego został aresztowany miesiąc wcześniej. Do Ravensbrück Katarzyna Kubisiak trafiła 23 września 1941 roku z lubelskiego transportu (Sondertransport-transport więźniów z wyrokami kary śmierci). Przebywała w bloku 11 i 19. Przyjaźniła się z Mają Berezowską. Na przełomie kwietnia i maja 1945 dostaje się do Szwecji. Do Polski wróciła 07 sierpnia 1946r. Zmarła w Chełmie 16 czerwca 1968 roku.

Lipińska-Szulc Zofia (numer obozowy 11209) urodziła się...Należała do młodszej generacji adwokatury stołecznej. Wpis na listę uzyskała w 1929 roku. Pracowała w biurze prawnym Magistratu m. st. Warszawy. W czasie oblężenia Warszawy przebywała w Ratuszu w gronie najbliższych współpracowników bohaterskiego prezydenta Starzyńskiego. Po wejściu Niemców do Warszawy przystąpiła z całym zapałem do pracy w organizacji podziemnej i w walce z okupantem wytrwała do ostatniego dnia swego życia. Pracując w organizacji podziemnej, niosła przez jakiś czas wydatną pomoc w przerzucaniu naszych wojskowych do Czechosłowacji w okolicach Żegiestowa. Była ogromnie zaabsorbowana pracami w prasie podziemnej, a poza tym kontynuowała pracę w Patronacie opieki nad więźniami. Latem 1941 roku trafiła nieszczęśliwie na ul. Wiejskiej na obławę i została aresztowana. Nie zdołała pozbyć się dowodów obciążających. Znaleziono przy niej przygotowany do druku materiał do "Biuletynu Informacyjnego”. Jesienią 1941 roku umieszczono ją w "Serbii”, tj. w oddziale kobiecym więzieniu na Pawiaku. Dnia 31 maja 1941 roku wywieziona do obozu w Ravensbrück. W obozie pełniła funkcję sztubowej na bloku. Dzięki znajomości języka niemieckiego "organizowała" dla więźniarek dodatkowe porcje jedzenia. Dnia 5 stycznia 1945 roku została rozstrzelana w obozie.

Liberakowa Maria z domu Mencel (numer obozowy 4597). Urodziła się 28 sierpnia 1899 roku we wsi Nizkołyze w województwie tarnopolskim. Do 1915 r. Maria była uczennicą w klasztorze u ss. Niepokalanek. W Rabie Wyżnej poznała inżyniera Adama Liberaka, leśnika, który jako rekonwalescent, ciężko ranny w czasie walk wojsk austriackich w Serbii pracował czasowo w majątku ziemskim. Wprawdzie Adam był starszy od Marii o 10 lat, ale tych dwoje poczuło do siebie sympatię i postanowiło się pobrać. Gestapo zaczęło ją podejrzewać o współpracę z podziemiem. Ostatecznie zdradziły ją pocztówki z Budapesztu, na których "grzeczni chłopcy" dziękowali za pomoc. Aresztowano ją w pierwszych dniach czerwca 1940 r. Znalazła się w Palace w Zakopanem. Po przesłuchaniach wywieziono ją do więzienia w Tarnowie, a 12 września 1940 r. do obozu koncentracyjnego Ravensbrück, z adnotacją "powrót niewskazany". Jak wspominały współwięźniarki, "Myszka" Liberakowa była inicjatorką i współorganizatorką samopomocy więźniarskiej na terenie obozu. Po ucieczce jednej ze współwięźniarek została uwięziona i torturowana. W obozie koleżanki nazywały ją "Matką" albo "Myszką". Zmarła 18 lutego 1971 roku. Została pochowana w Zakopanem.

Mączka-Patkaniowska Zofia Wiesława (numer obozowy 7403)-lekarz medycyny specjalista radiolog. Urodziła się 30 listopada 1905 r. w Krakowie. W Ravensbrück przebywała od 13 września 1941 r. Zatrudniona była przez władze obozowe jako rentgenolog w szpitalu obozowym od 24 sierpnia 1942 do 24 sierpnia 1943 roku i miała możność obserwowania operowanych doświadczalnie i skutków wywołanych tymi zabiegami. W międzyczasie przebywała na komandzie Neu-Brandenburg (fabryka części samolotowych) od 15 maja 1944 do 19 września 1944 r. W lecie 1943 roku otrzymała karę dwóch miesięcy "bunkra". 2 maja 1945 roku znalazła się w Szwecji dzięki akcji Szwedzkiego Czerwonego Krzyża. W Lund złożyła zeznania na temat operacji doświadczalnych na więźniarkach z Ravensbrück. Zostały one wykorzystane na procesie w Norymberdze przeciwko niemieckim lekarzom. Pod koniec czerwca 1946 roku powróciła do Polski i pracowała w szpitalu im. Narutowicza w Krakowie jako główny rentgenolog. Wyszła za mąż za prof. dr hab. Michała Patkaniowskiego znawcę historii powszechnej państwa i prawa. Zmarła 7 marca 1992 roku w Krakowie. Jest pochowana na cmentarzu Rakowickim.

Mrowiec Lidia (numer obozowy 7776) urodziła się...Aresztowana została w Warszawie 22 lutego 1941 roku, wraz z mężem Stanisławem Mrowcem członkiem Armii Krajowej. Więzieni byli na Pawiaku. Męża rozstrzelano 11 marca 1941 roku, a pani Lidia zesłana do obozu KL Ravensbrück 23 września 1941 roku. Tuż przed aresztowaniem oddali do sierocińca adoptowane dziecko.

Joanna Muszkowska-Penson (numer obozowy 7804) urodziła się 25 października 1921 roku w Warszawie. Maturę zdała w Państwowym Liceum Ogólnokształcącym im. Królowej Jadwigi w Warszawie. 1940-1941 członek Związku Walki Zbrojnej w Warszawie, należała do grupy łączniczek "Album". W marcu 1941 roku aresztowana przez gestapo wraz z Alicją Gawlikowską-Świerczyńską, Janiną Machowską i Marią Karską, osadzona na Pawiaku-"Syberia"; od 23 września 1941 w obozie koncentracyjnym w Ravensbrück(Sondertransport-transport lubelsko-warszawski więźniów z wyrokami kary śmierci), uwolniona w kwietniu 1945. Absolwentka Akademii Medycznej w Łodzi (1950), w 1961 doktorat, w 1971 habilitacja, od 1976 profesor. 1950-1980 zatrudniona w Klinice Chorób Nerek Akademii Medycznej w Gdańsku; 1980-1991 oddelegowana do Szpitala Wojewódzkiego tamże, ordynator oddziału wewnętrznego. Od 1950 członek Towarzystwa Internistów Polskich. Od 1980 roku stała się filarem gdańskiej "Solidarności" lekarskiej. W stanie wojennym, wspólnie z Bernardem Kouchnerem z organizacji Lekarze Świata, organizowała pomoc dla polskich szpitali. W sierpniu 1980 wraz z personelem oddziału Szpitala Woj. służyła pomocą medyczną strajkującym w Stoczni Gdańskiej, 1980 - 1990 osobisty lekarz i tłumacz Lecha Wałęsy; od IX 1980 w „S”, członek KZ przy Szpitalu Woj.; prowadziła punkt sanitarny przy MKZ w Gdańsku. 13 XII 1981 – VII 1982 ukrywała w swoim mieszkaniu działaczy Ruchu Młodej Polski; od 1982 pracowała społecznie w punkcie charytatywnym przy parafii św. Brygidy przy rozdzielaniu lekarstw i sprzętu medycznego z Zachodu; od 1983 organizowała w hospicjum Pallotinum (prowadzonym przez ks. Eugeniusza Dutkiewicza) opiekę lekarską dla ukrywających się działaczy podziemia. W latach osiemdziesiątych kolporterka podziemnych wydawnictw, 14 czerwca 1984 aresztowana w związku z kolportażem, umieszczona w areszcie WSW w Gdańsku, zwolniona po kilku dniach. W V i VIII 1988 jako lekarz L. Wałęsy na strajkach w SG i Porcie Gdańskim; w 1988 tłumacz podczas spotkań Margaret Thatcher i François Mitteranda z Lechem Wałęsą w Gdańsku. Od 1991 na emeryturze. 1991-2006 pobyt u rodziny w Glasgow, Szkocja. Od 2006 pracuje w Biurze Lecha Wałęsy. Od 1981 członek Koła Kombatantów przy NSZZ „Solidarność”; od 1988 członek honorowy KZ „Solidarność” Portu Gdańskiego. Odznaczona Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (2006).

Irena Pannenkowa z d. Jawic (numer obozowy 11448)ur. 4 listopada 1879 w Warszawie. Działaczka niepodległościowa, pisarka, dziennikarka, doktor filozofii. 28 listopada 1941 aresztowana w Warszawie przez hitlerowców więziona na Pawiaku. Od 31 maja 1942 roku w Ravensbrück. 2 lutego 1944 roku wywieziona w transporcie chorych i kalek, jak mniemano w nieznane, znalazła się na Majdanku, następnie w Oświęcimiu. Wyzwolenia doczekała w Oświęcimiu – 28 stycznia 1945. Po wojnie w reaktywowanym Stronnictwie Pracy, redagowała główny organ tej partii – tygodnik "Odnowa". Publikacje zamieszczała także w "Tygodniku Warszawskim". Po rozbiciu Stronnictwa Pracy przez władze komunistyczne wycofała się z życia politycznego. Po 1956 r. sporadycznie publikowała na łamach "Twórczości" i "Przeglądu Kulturalnego". Od 1957 w Związku Literatów Polskich. Zmarła w zakonnym przytułku w Górze Kalwarii 10 października 1969 roku, pochowana została na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Peretjakowicz Janina (numer obozowy 11212) ur. w 1890 roku. Nauczycielka geografii z Wołominia. Działaczka oświatowa. Aresztowana 28 listopada 1941 przez gestapo, od 30 maja 1942 w Ravensbrück. Koleżanki obozowe nazywały ją żartobliwie "Tere-fere". W konspiracyjnym gimnazjum na terenie obozu uczyła astronomii, geografii, geologii i mineralogii, doprowadzając wielu uczniów do matury. W lipcu 1945 r. wróciła z Ravensbrück do Warszawy. Pracowała w kuratorium, a później przeszła do Muzeum Ziemi. Aresztowana w grudniu 1949, przebywała w więzieniu trzy i pół roku, bez rozprawy sądowej -zrehabilitowana w 1956 r. (W czasie choroby, poznała w szpitalu samotną dziewczynę, którą zaopiekowała się nawet, po tym gdy obie opuściły szpital. Dziewczyna była członkinią ZMP. Już w szpitalu, a więc nie pod wpływem Janiny, zaczęła patrzeć krytycznie na swoją organizacją i na to, co się w Polsce działo. . Dziewczynę aresztowano, a wówczas. Janina wystąpiła do prokuratora w jej obronie, za co i ją aresztowano jako wroga Polski Ludowej, która z dziewczyny zrobiła swą wtyczkę). Zaraz po wyjściu z więzienia napisała list do Gomółki w obronie kościoła i do pani Ireny Panenkowej, potępiający jej artykuł o faszyzmie polskim w latach międzywojennych. Marzeniem Jej było zorganizowanie wystawy poświęconej Serbom Łużyckim. Niestety, nie udało się Jej tego zrealizować. Zmarła w 3 września 1963 roku.

Pawłowska Kunegunda (numer obozowy 3056) urodziła się w 1885 roku w Złoczewie pow. złotowski. Rozpoczęła pracę z dziećmi jako kierowniczka otwartej 1 lutego 1930 r. Ochronki Macierzy Szkolnej w Trąbkach Wielkich. Szybko zdobyła sobie autorytet jako fachowa nauczycielka, a przy tym aktywna uczestniczka życia polskiego, animatorka polskich zespołów amatorskich i kół zainteresowań. Nazywana była przez gdańskich hitlerowców „Żelazną Polką”. Kunegunda Pawłowska została aresztowana razem ze swą młodszą koleżanką Anna Burdówną 1 września 1939 roku. Osadzona została w więzieniu w Pruszczu, potem w więzieniu gdańskim Schiesstange (dziś areszt śledczy przy ul. Kurkowej). Do Ravensbrück trafiła 10 kwietnia 1940 roku. W obozie mimo surowego zakazu kierowała życiem duchowym Polek. Znając dobrze język niemiecki pomagała pisać listy do rodzin. Współwięźniarki nazywały ją "kanonikiem". 28 lutego 1945 roku została przewieziona do obozu-umieralni (tzw. Vernichtungs- albo Abfertig-unslager) w Bergen-Belsen (transport dotarł dopiero 2 marca). Kunegunda została zakwalifikowana do tej grupy prawdopodobnie z powodu wieku (miała już wówczas 60 lat). W Bergen-Belsen zachorowała na tyfus plamisty. Zmarła 11 maja 1945 roku, tuż po wyzwoleniu obozu. Została pochowana w Begen-Belsen. W czerwcu 1982 roku w Trąbkach Wielkich nadano tamtejszej Szkole Podstawowej imię Kunegundy Pawłowskiej.

Zofia Pienkiewicz-Malanowska, urodziła się w 1909 roku. Aresztowana w Warszawie za pracę konspiracyjną w Armii Krajowej. Więziona na Pawiaku, do Ravensbrück trafiła w 1944 roku. Pisała wiersze w obozie. Była reżyserką polskiego radia w rozgłośni wrocławskiej. Zmarła w 1977 roku. Pochowana została we Wrocławiu na Cmentarzu Komunalnym Osobowickim.

Popowska Elżbieta Róża Maria urodziła się 30 sierpnia 1887 r. w Podzamczu. Była córką Teresy Zamoyskiej i Ludwika Plater-Zyberka. Dzieciństwo i młodość spędziła na Litwie, w majątku Kurtowiany w powiecie szawelskim. Potem mieszkała w Moskwie i Petersburgu. W 1920 r. powróciła do kraju. Po wyjściu za mąż za inżyniera Mieczysława Popowskiego zamieszkała w Piotrkowie Trybunalskim, po śmierci męża przeniosła się do Warszawy. Aresztowano ją we wrześniu 1942 roku za działalność konspiracyjną (była członkiem Korpusu Obrońców Polski_KOP) ; przebywała na Alei Szucha i Pawiaku, po czym wywieziono ją do Majdanka, skąd 19 lipca 1943 została wywieziona do Ravensbrück, a 28 lutego 1945 r. do obozu-umieralni (tzw. Vernichtungs- albo Abfertig-unslager) w Bergen-Belsen. Po powrocie do Polski w listopadzie 1945 roku pracowałą jako nauczycielka. Autorka wierszy o niezwykłej urodzie i mocy. Najbardziej popularna była jej twórczość w Bergen-Belsen, chociaż pisała wiersze opisowe we wszystkich obozach. Po wojnie żyła w wielkim niedostatku, utrzymując się m. in. z wyplatania sznurkowych wycieraczek, której to umiejętności nauczyła się w obozie. Nosiła je na plecach do różnych instytucji warszawskich, oferując do sprzedaży, m. in. w ministerstwie oświaty i w ministerstwie kultury i sztuki....W obliczu życia była bezradna i bezsilna, uciekając przed jego okrucieństwem w poezję i religię. Obdarzona była fenomenalną pamięcią i w obozach z pamięci "czytała" współwięźniarkom dosłownie całe książki. Pod koniec życia straciła wzrok. Nigdy jednak nie załamała się-napisała o Popowskiej Apolonia Konopacka, koleżanka obozowa. Do końca cechowała ją jakaś niespożyta pogoda ducha, optymizm i wiara w człowieka. Wspaniały wzór Polki, kobieta tylko dobrze czyniąca W obozie Bergen-Belsen przyjęła na siebie obowiązki wyciągania z baraku ciał zmarłych w nocy współwięźniarek, usuwaniu z bloku i najbliższego otoczenia z nieczystości, które z powodu braku najprymitywniejszych urządzeń sanitarnych były wszędzie. Niepojęte wprost było źródło jej nieugiętej wiary. Zmarła 8 maja 1965 r. w Falenicy.

Prus-Stanecka Henryka (numer obozowy 11458) urodziła się 9 września 1916 roku w Piotrkowie. W 1935 r zdała egzamin maturalny w gimnazjum w Piotrkowie Tryb., a następnie rozpoczęła naukę w Szkole Pielęgniarstwa PCK w Poznaniu, którą ukończyła w roku 1938. Po ukończeniu tej szkoły rozpoczęła pracę w Klinice Chorób Dziecięcych w Poznaniu – pracowała w niej do grudnia 1939 kiedy to została wysiedlona z Poznania przez Niemców. W styczniu 1940 rozpoczęła pracę w Szpitalu Ujazdowskim w Warszawie (w szpitalu tym byli wtedy leczeni żołnierze Wojska Polskiego ranni w czasie Kampanii Wrześniowej. 4 września 1941 została na terenie szpitala aresztowana przez Gestapo w związku z działalnością w konspiracji i została osadzona na Pawiaku. Po 9 miesiącach uwięzienia na Pawiaku została wraz wieloma innymi więźniarkami przetransportowana do Ravensbrück w dniu 30.05.1942. W obozie początkowo pracowała na tzw. „aussen” tzn. przy robotach rolnych, brukowaniu dróg, układaniu torów kolejowych, następnie w fabryce amunicji w Grünebergu, a od grudnia 1943 w rewirze (szpitalu) obozowym. Niezależnie od wykonywanych prac, po powrocie z „aussen” na teren obozu, udzielała koleżankom pomocy pielęgniarskiej – głównie robiła opatrunki – wykorzystywała do tego materiały opatrunkowe z paczek lub zdobyte z rewiru. Wkrótce też dostała do swojej apteczki strzykawkę co pozwoliło jej w wielkiej tajemnicy wykonywać zastrzyki. Po dostaniu się do rewiru miała większe możliwości udzielania pomocy potrzebującym. Początkowo pracowała w świeżo zorganizowanej służbie sanitarnej na blokach: niemieckim (czarne łaty – więźniarki kryminalne), francuskim, ukraińskim, a następnie w gabinecie chirurgicznym rewiru. W czasie pobytu w obozie chorowała na dyzenterię w 1942 roku kilkakrotnie miała ropne zapalenie węzłów chłonnych pachowych a 1-szego kwietnia 1945 zachorowała na tyfus brzuszny. Po wyzwoleniu obozu i po wyzdrowieniu w końcu czerwca 1945 wróciła do Polski. Osiedliła się w Łodzi, gdzie zaczęła pracę w Szpitalu PCK i jednocześnie rozpoczęła studia na Akademii Medycznej. W tym czasie też dwukrotnie wyjeżdżała do Paryża pociągiem PCK, który przywoził stamtąd repatriantów. W roku 1948 wyszła za mąż za przedwojennego oficera Wojska Polskiego i byłego jeńca Oflagu IIc w Woldenbergu Tadeusza Staneckiego. W roku 1950 urodziła syna Marka. Po ukończeniu studiów rozpoczęła pracę w szpitalu im. Jonschera oraz w Przychodni Przemysłowej, a od roku 1959 pracowała już tylko w Przychodni Przemysłowej Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. „Obrońców Pokoju”. W przychodni tej pracowała aż do odejścia na emeryturę. Zarówno w czasie czynnej pracy zawodowej jak i później na emeryturze współpracowała z fundacjami niosącymi pomoc byłym więźniom obozów hitlerowskich tj: fundacją „Sue Ryder Homes” oraz Maxymillian Kolbe Werke. Osobiście jako lekarz zajmowała się leczeniem wielu koleżanek obozowych w Łodzi. Ponadto działała aktywnie w Łódzkim Kole byłych więźniarek Ravensbruck – prowadziła kronikę wszystkich wydarzeń związanych z działalnością Koła. Utrzymywała liczne kontakty z koleżankami obozowymi z całego kraju, efektem tego jest bardzo liczna korespondencja. Szczególnie żywe kontakty utrzymywała z byłymi harcerkami z obozu skupionymi wokół pani „Ziuty” Józefy Kantor. Zmarła 16 stycznia 2009 roku w Łodzi.

Przegalińska Janina (numer obozowy 7867) ps. "Franek" urodziła się 3 czerwca 1910 r. w Trębkach, pow. gostyński. W 1910 rodzina Przegalińskich zamieszkała w Warszawie. Wacław Przegaliński -ojciec Janiny-po wybuchu I Wojny Światowej został wcielony do armii rosyjskiej. Z Rosji powrócił po 1918 roku i wraz z rodziną zamieszkał w Chełmie. Janina Przegalińska po ukończeniu gimnazjum im. Stefana Czarnieckiego w 1932 r. podjęła studia na Wydziale Prawa i Nauk Społeczno Ekonomicznych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W 1936 uzyskała dyplom magistra, następnie do wybuchu wojny robiła aplikację. W marcu 1940 roku wstąpiła do KOP, a następnie do ZWZ, jako kurierka. Aresztowana została 29 marca 1940 roku przez gestapo wraz z całą grupą członków KOP w Chełmie. Po ciężkich badaniach przewieziona została 31 grudnia 1940 do więzienia na Zamku Lubelskim, a po kilkumiesięcznym pobycie wywieziona do obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Do obozu przybyła 23 września 1941 roku z lubelskiego transportu (Sondertransport-transport więźniów z wyrokami kary śmierci). 25 kwietnia 1945 roku w ramach akcji Szwedzkiego Czerwonego Krzyża została przewieziona do Szwecji. Przebywała w miejscowości Kristanstad, gdzie w szkole Östra-Folkskolan przeszła kwarantannę. Następnie mieszkała w miejscowości Aspeboda w rejonie Stråtenbo. Do Polski wróciła w październiku 1945 roku. Dokończyła aplikację sędziowską i rozpoczęła aplikację adwokacką. W 1950 r. została wpisana na listę adwokatów w Wojewódzkiej Izbie Lubelskiej. Przez szereg lat udzielała bezpłatnych porad prawnych byłym więźniarkom obozów koncentracyjnych. W lipcu 1974 roku przeszła na emeryturę. Zmarła 21 stycznia 1980 roku w Lublinie.

Piątek Chmielewska-Ryder Maria (numer obozowy 11281) urodziła się 29 czerwca 1913 roku w Józefowie k/ Warszawy. W 1939 roku zamieszkała z mężem i 3,5 roczną córką Ewą w Gdyni. Mąż jej, Ludwik Piątek był oficerem Marynarki Handlowej. Po wybuchu wojny rodzina została wysiedlona do Zamościa, gdzie Ludwik Piątek wstąpił do AK. Aresztowany przez gestapo, został zastrzelony przy próbie ucieczki. 17 października 1941 roku. Gestapo zaaresztowało rodziców Marii i Marie, rozdzielając ją z dzieckiem na cały okres wojny. Więziono ich w gmachu gestapo w Zamościu, a potem w Lublinie, gdzie zmarł ojciec Marii. 31 maja 1942 roku Maria została przewieziona do obozu w Ravensbrück, gdzie przebywała do końca wojny. W obozie pracowała po 12 godzin dziennie fizycznie w szwalni, futrzarnii i przy budowie dróg i nasypów pod tory. Bardzo ciężko przeżywała rozstanie z córka Ewą. Po wojnie wróciła do Polski i zamieszkała w Gdyni. Jako wdowa po marynarzu, otrzymała posadę stewardessy na statku "Batory". W 1949 roku wyemigrowała do USA . Zmarła w 27 czerwca 2000 roku w Józefowie k/ Warszawy.

Rysiówna Zofia (numer obozowy 7286) urodziła się 17 maja 1920 r. w Rozwadowie-obecnie to część Stalowej Woli. Gdy miała 3 miesiące, umarł jej ojciec (nadkomisarz kontroli skarbu) i matka postanowiła wrócić do rodzinnego Nowego Sącza. Potem wyjechała do Warszawy, by zdawać do Państwowego Instytutu Sztuki Teatralnej. Po pierwszym roku studiów wybuchła wojna i pani Zofia powróciła do Nowego Sącza. Rysiówna studiowała w 1939 roku w konspiracji aktorstwo w Warszawie. Do ruchu oporu wciągnął ją starszy brat Zbigniew. W latach 1940-1941 była łączniczką i kurierką przy nowosądeckim I Oddziale Ochrony Przerzutów i Łączności Związku Walki Zbrojnej. Wraz z bratem wzięła udział w odbiciu legendarnego kuriera Jana Karskiego z rąk gestapo ze szpitala w Nowym Sączu . I choć akcja udała się, ktoś wydał ją gestapo. Aresztowana 30 kwietnia 1941 roku, w rok po akcji odbicia Jana Karskiego, w mieszkaniu jej siostry na ul. Uniwersyteckiej 1 w Warszawie. Tydzień siedziała w więzieniu na Gęsiówce, później przewieziono ją do Nowego Sącza, gdzie była przesłuchiwana przez „kata Sądecczyzny”, szefa tamtejszego Gestapo - Heinricha Hamanna. 12 września 1941 roku została wywieziona do Ravensbrück. W obozie nazwano Ją "słowikiem", bo najpiękniej śpiewała. Do Polski wróciła pieszo. 30 maja 1945 roku zapukała do domu w Nowym Sączu. Po powrocie do kraju w 1945 roku zdała aktorski egzamin eksternistyczny i rok później debiutowała tytułową rolą w "Balladynie" w krakowskim Teatrze im. Juliusza Słowackiego. Tam też grała do 1949 roku. Potem kolejno występowała na scenie warszawskiego Teatru Rozmaitości, a w latach 1950-1955 była aktorką Teatru Polskiego i Teatru Nowego w Poznaniu. Od roku 1955 grała w Warszawie: w Teatrze Polskim, Powszechnym, Klasycznym i Dramatycznym. Zmarła 17 listopada 2003 r. w Warszawie. Na życzenie zmarłej, jej ciało zostało poddane kremacji. Urna z prochami Zofii Rysiówny spoczywa na cmentarzu w Nowym Sączu.

Sicińska-Rutkowska Izabela (numer obozowy 11468). Pielęgniarka. Aresztowana została 20 styczniu 1942 roku. Po 5 miesięcznym pobycie na Pawiaku przewieziono ją 31 maja 1942 roku do Ravensbrück. Początkowo pracowała przy budowie szosy, wywożeniu gnoju i tym podobnych pracach, a następnie przekazano ją do szpitala. Mimo, że była fachową pielęgniarką, zajęcie jej polegało na szorowaniu podłóg i wynoszeniu kubłów, a dopiero po długim okresie pozwolono jej robić opatrunki. Na skutek fałszywych zeznań konfidentki-Steli Dobrzańskiej z Katowic, będącej na usługach Niemców-została 23 grudnia 1944 roku umieszczona w bunkrze. Opuściła go 23 kwietnia 1945 roku. Po wojnie opiekowała się więźniarkami z Ravensbrück przebywającymi w szpitalu Polskiego Czerwonego Krzyża w Gorzowie.

Simon-Pietkiewicz Jadwiga (numer obozowy 7608) urodziła się 6 czerwca 1906 roku w Warszawie, gdzie studiowała w Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie, u prof. T. Pruszkowskiego i L. Pękalskiego. W okresie studiów wielokrotnie otrzymywała odznaczenia i nagrody. Gdy rozpoczęła się okupacja w 1939 roku Simon-Pietkiewiczowa przystąpiła do pracy w konspiracji. 15 lutego 1941 roku została aresztowana i przewieziona na Pawiak, gdzie przebywała pół roku. W więzieniu rysowała kredkami na papierze pakowym portrety współwięźniarek, sceny z życia celi. Do Ravensbrück trafiła 23 września 1941 roku. Pracowała w artystycznym warsztacie obozowym(Kunstgewerbe), następnie "przy piasku", potem w szwalni, w kolumnie oczyszczania latryn tzw. Scheisekommando, w kolumnie leśnej. Na początku 1942 roku Simon ciężko zachorowała-została dotknięta paraliżem. Zaczęła się choroba rdzenia, nabyta latem wskutek chodzenia boso po wilgotnej, zimnej ziemi. Jeszcze będąc chora , otrzymała dwa razy karę bunkra, tzw. "więzienie w więzieniu" za "rysowanie w czasie pracy" i za "sabotażową" kamizelkę, zrobioną przez jej przyjaciółkę za skradzionego materiału. Simon przesiedziała 6 dni w ciemnej celi, z minimalną porcją jedzenia. Od 1943 roku z wyczerpania i strasznych warunków dostaje w różnych miejscach wrzodów, które musiano operować. Każda choroba zaczynała się od wysokiej gorączki, przy której występowały coraz dłuższe ataki paraliżu. Od wiosny 1944 roku chodziła już o lasce. W sierpniu złamała nogę. Dzięki Wandzie Madlerowej otrzymała fikcyjny Innendienst(służba wewnętrzna) i dzięki temu uniknęła selekcji. 26 kwietnia 1945 roku opuściła obóz w ramach akcji hrabiego Folke Bernadotte. Trafiła do Szwecji. Latem 1946 roku wróciła do Polski. W 1955 roku zmarła na skutek długotrwałej nieuleczalnej choroby, nabytej w obozie. Jadwiga Simon-Pietkiewicz rysowała przez cały czas pobytu w obozie: portrety współwięźniarek, sceny grupowe ukazujące pracę w lagrze, wizerunki kobiet okaleczonych przez lekarzy niemieckich lub podczas bombardowań fabryk. Artystka rysowała ołówkiem, kredkami, rzadko akwarelą, na papierze pakowym, czasem na marginesie gazet niemieckich. Rysunki najczęściej są sygnowane pierwszymi literami imienia i obu nazwisk, prawie zawsze datowane. Twórczość Jadwigi Simon jest wstrząsającym dokumentem życia w Ravensbrück.

Siwecka-Betty Lala . W Ravensbruck uczestniczyła w kompletach tajnego nauczania, w klasie na poziomie licealnym prowadzonych przez Wandę Madlerową. Wśród jej uczennic były ponadto: Henryka Bartnicka, Krystyna Czyż, Janina Iwańska, Jolanta Krzyżanowska, Janina Marciniak, Janina Marczewska, Halina Żaba. Po wojnie wyszła za mąż za sekretarza Ambasady Brytyjskiej w Warszawie i zamieszkała w Londynie*. (informacje tą uzyskałem od pana Mieczysława Mołdawa-więźnia Gross-Rosen)

Szydłowska Irena I voto Fabrycowa, z domu Pawlewska (numer obozowy 7624), urodziła się 7 lutego 1892 roku we Lwowie. Jej ojciec, Bronisław Pawlewski był profesorem i rektorem Politechniki Lwowskiej. Szkołę podstawową i gimnazjum ukończyła weLwowie, następnie krótko studiowała na Sorbonie we Francji, dokąd pojechała na zaproszenie swojej ciotki Marii Skłodowskiej-Curie.Była miłośniczką Tatr i wraz z Heleną Dłuską, stała się jedną z pierwszych polskich taterniczek. Przed II wojną światową była także - inspektorką Junackich Hufców Pracy. Od 1 stycznia 1940 roku należała do ZWZ. We wczesnym okresie okupacji pracowała jako kierowniczka pralni przy ulicy Puławskiej 132 w Warszawie. Pralnia ta była przykrywką działalności konspiracyjnej ZWZ - punktem rozdzielczym tajnej prasy, schronieniem dla członków ruchu oporu, a także miejscem etapowym dla przerzutu uciekinierów z obozów niemieckich. 23 kwietnia 1941 roku została aresztowana przez gestapo i osadzona w więzieniu na Pawiaku. Do obozu w Ravensbrück przybyła 23 września 1941 roku z lubelsko-warszawskim transportem (Sondertransport - transport więźniów z wyrokami śmierci). W obozie stała się jedną z organizatorek życia kulturalnego. Tam zastało ją wyzwolenie. Do Polski wróciła razem z Marią Rutkowską - Kurcyuszową. Panie zamieszkały w Szczecinie. Tu Irena pracowała w Magistracie a także jako przewodniczka PTTK. Z pasją oddawała się pracy społecznej. Jako działaczka Ligi Ochrony Przyrody, prowadziła pracę z młodzieżą. Opiekowała się swoim bratem Tadeuszem, który za działalność AK - owską spędził kilka lat w stalinowskich więzieniach, skąd wyszedł ciężko schorowany. Po jego śmierci w latach sześćdziesiątych przeniosła się do Poznania i mieszkała w Domu Weterana. Odznaczona: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski i Krzyżem Partyzanckim. Zmarła 31 stycznia 1982 roku w Poznaniu. Nie ma grobu. Swoje ciało oddała, jeszcze za życia, na potrzeby Zakładu Anatomii Człowieka Akademii Medycznej w Poznaniu.

Truszczyńska Wanda (numer obozowy 3231) urodziła się w Wielkim Leźnie w roku 1899, pow. brodnicki. Uczyła się w szkołach średnich w Brodnicy i Grudziądzu. Po złożeniu egzaminu dojrzałości (1917) i uzyskaniu kwalifikacji pedagogicznych (1921) pracowała jako nauczycielka w Grudziądzu (do 1924), następnie w Brodnicy. W 1931 r. ukończyła roczny kurs języka francuskiego na uniwersytecie w Grenoble. Od 17 kwietnia 1940 do 1942 r. więźniarka obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. W latach 1943-1944 prowadziła tajne nauczanie. Od 1945 do 1968 r. nauczycielka języka francuskiego i niemieckiego w I Liceum Ogólnokształcącym w Brodnicy. Była odznaczona m. in. Złotym Krzyżem Zasługi. Zmarła w Brodnicy w 1987 i spoczywa na miejscowym cmentarzu.

Torbicz-Kuśnierz Klementyna Janina (numer obozowy 7021) urodziła się 20 listopada 1920 r. we Włodawie. Córka Jana i Bronisławy. Na przełomie 1935/36 uczęszczała do gimnazjum w Chełmie. Z powodu trudności materialnych podjęła pracę w handlu Spółdzielczym "Społem". W okresie od marca do sierpnia 1939 r. uczęszczała na kurs sióstr PCK. Po jego ukończeniu odbywała praktykę w szpitalu we Włodawie. Tu związała się z ruchem oporu. 12 grudnia 1939 r. została zaprzysiężona w ZWZ. Była łączniczką, kolporterką tajnej korespondencji i prasy podziemnej. Aresztowana 20 czerwca 1940 r. we Włodawie. Denuncjatorem był Aleksander Ostrowski-sądzony i stracony po wojnie. Z Włodawy przetransportowana do więzienia w Chełmie, a następnie trafiła do więzienia na zamku lubelskim. 23 sierpnia 1941 roku wraz z innymi więźniarkami zesłana do obozu w Ravensbrück. W obozie koleżanki nazywały ją "Giga". Na kilka dni przed wyzwoleniem obozu wysłana na zachód w "marszu śmierci" , przed zbliżającym się frontem. Po wojnie powróciła do Włodawy. Zastała tu zburzony dom, a rodzinę rozproszoną. Szybko zainteresowało się nią NKWD i każdego dnia musiała się meldować w ich siedzibie. W latach 1945-49 została zatrudniona w Urzędzie Skarbowym we Włodawie, gdzie była referentem do spraw podatkowych. Przez następne 25 lat pracowała w Wojewódzkiej Spółdzielni Kominiarzy w Lublinie w referacie zatrudnienia i płac. W 1980 roku przeszłą na emeryturę. Urodziła czwórkę dzieci: Grażynę, Urszulę, Ewę i Wojciecha. Odznaczona: Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski. Zmarła w Lublinie ....2006 roku.

Wesołowska-Sarzyńska Marta (numer obozowy 7505) urodziła się w 1901 roku. Z zawodu nauczycielka. Aresztowana w 1941 roku za działalność w ZWZ. Do Ravensbrück trafiła w październiku 1941 roku w transporcie z Bydgoszczy. 28 lutego 1945 roku została przewieziona do obozu-umieralni (tzw. Vernichtungslager) w Bergen-Belsen.

Zanowa Teresa z domu Dowgiałło (numer obozowy 11272) urodziła się w 1884 roku w majątku rodzinnym Dukszty w powiecie brasławskim na Litwie. Pochodziła z rodziny ziemiańskiej. Blisko związana z kompozytorem Karolem Szymanowskim. Była starannie wykształcona, poliglotka, grała na fortepianie. Teresa Zanowa poślubiła w 1901 r. Tomasza Zana, wnuka filarety "Promiennego", przyjaciela Adama Mickiewicza. W 1917 r. wraz z 15–letnim synem Tomaszem służyła w Korpusie Polskim Dowbora–Muśnickiego. Następnie była komendantką Obwodu „Zarzecze” POW i organizowała walkę z Niemcami i Litwinami w Sejneńskiem. Za tę działalność w 1922 r. odznaczona krzyżem Virtuti Militari V klasy, a w 1933 r. Krzyżem Niepodległości z Mieczami. W czasie okupacji działała w ZWZ-AK w Wilnie, pseudonim "Anna" i "Mszaryna". Aresztowana w 1941 roku przez Gestapo, więziona na Pawiaku, wywieziona 31 maja 1942r. do Ravensbrück. We wspomnieniach więźniarek zachowała się jako ta , która potrafiła zawiązać przyjazną współpracę z więźniarkami Rosjankami i jako ta, która deklamowała współwięźniarkom z pamięci całego "Pana Tadeusza". Zmarła w Ravensbrück 19 lutego 1945 roku na flegmonę czyli ropne zapalenie skóry.

Żaboklicka Lucyna urodziła się w 1906 we wsi Wielgie, pow. lipnowski. Ukończyła gimnazjum żeńskie w Mławie. Studiowała historię na Uniwersytecie Warszawskim. Pracowała jako nauczycielka w Równem (1930-1937), następnie w Pułtusku (1937-1939). W czasie wojny więźniarka obozu koncentracyjnego w Ravensbrück. Pracowała w kamerze chlebowej razem z Elżbietą Kotarską, Wandą Maliszewską i Celstyną Warsicką. To one często, jeśli miały zaufanie do blokowej, wydawały więcej bochenków chleba na blok. Same też przenosiły codziennie w zakamarkach ubrania bochenki chleba, obdzielając głodne koleżanki. Od 1946 do 1967 r. nauczycielka historii II Liceum Ogólnokształcącego w Brodnicy. W I Liceum Ogólnokształcącym pracowała w okresie 1967-1968. Zmarła w 1986 w Brodnicy i spoczywa na miejscowym cmentarzu.

Zientara-Malewska Maria (numer obozowy 2171) urodziła się 4 września 1894 roku w Brąswałdzie(niem. Brauswalde). Poetka ziemi warmińskiej. Była wychowanką znanego działacza oświatowego i pisarza, księdza Walentego Barczewskkiego. Już we wczesnej młodości próbowała pisać wiersze, które drukowała "Gazeta Olsztyńska", a następnie cała prasa polska w Niemczech. Zadebiutowała wierszem "Pory roku" w 1920 r. Zyskały one dużą popularność wśród Warmiaków, krzewiąc polskość na tych ziemiach. Po zdaniu matury w Krakowie w 1926 r. zajęła się na Warmii organizacją szkół i przedszkoli polskich. Od 1929 roku uczyła w szkole w Chaberkowie koło Olsztyna. Następnie pracowała jako nauczycielka polskich szkół na Warmii, Ziemi Złotowskiej i Ziemi Lubuskiej. Była działaczką Związku Polaków w Niemczech, Polsko-Katolickiego Towarzystwa Szkolnego w Olsztynie, Związku Polskich Towarzystw Szkolnych w Berlinie. Będąc entuzjastką kultury ludowej na Ziemi Lubuskiej napisała monografię Babimojszczyzny; zebrała mnóstwo pieśni ludowych i legend. Rękopis, już zakwalifikowany do druku, został skonfiskowany na początku września przez gestapo. Aresztowana, wraz z kilkoma towarzyszkami 11 września 1939 roku w Nowym Kromsku (pow. Sulechów na Ziemi Lubuskiej) . Wszystkie, poprzez ciężkie więzienie w Cottbus dostały się do Ravensbrück dnia 23 września 1939 roku. Napisała tam wiersz pt. "Ręce", obrazujący mękę kobiet przy pracy w obozie. Wiersz kończy się optymistyczym akcentem, iż ręce kiedyś Polskę oddbudują". W Ravensbrück po przebyciu 3-tygodniowej kwarantanny pracowała w karnej kompanii w bloku 16. Zatrudniona była przy najcięższych pracach ziemnych. Zwolniono ja niespodziewanie 18 kwietnia 1940 r. dzięki staraniom Polaka z Ziemi Lubuskiej pracującego w gestapo. Po zwolnieniu z obozu była pod nadzorem policji w rodzinnej wiosce Brąswałdzie.Po wojnie podjęła pracę organizatorską w szkolnictwie. W 1945 roku podjęła pracę w Wydziale Oświaty, jej zadaniem był nadzór nad przedszkolami i sierocińcami. W roku 1948 wyszła za mąż za Ottona Malewskiego i od tego czasu używała podwójnego nazwiska. Od 1952 r. była członkiem Związku Literatów Polskich. Wydała 12 książek prozy i 6 zbiorków poetyckich - nie licząc wieloautorskich antologii. Nazywano ją Konopnicką ziemi warmińskiej, bo też i w formie, i w treści, wiele z jej wierszy przypomina tę wielką poetkę polskiego ludu. W 1960 r. wydała zbiór podań i legend pt. "Warmio moja miła". Zmarła w Olsztynie 2 października 1984 roku.